Er is veel moois te zien in de Utrechtse musea. Unieke dingen. Nieuwe dingen. Oude dingen. Mooie en lelijke dingen. Voor elke liefhebber wel een kunstwerk om van te genieten. Om je door te laten inspireren of over te verbazen. Om je te raken of aan te ergeren. Op zaal is er steeds weer iets bijzonders te zien. Maar buiten deze spotlights ligt er ook veel bijzonders opgeslagen in de Utrechtse depots. In het donker. (Nog) niet blootgesteld aan de ogen van het publiek. Juist deze werken geven wij een podium. Deze editie praten we over bijzondere houtsamples van tropische planten en bomen die bewaard worden in de Utrechtse Hortus Botanicus.
Gerard van Buiten heeft een prachtige functie. Hortulanus staat er achter zijn naam. Dit is het Latijnse woord voor tuinman. Gerard stuurt het tuinteam van de Botanische Tuinen Universiteit Utrecht aan. “De mooiste en meest veelzijdige baan van de wereld”, glundert hij. De Botanische Tuinen van Utrecht bevinden zich in het Science Park. Heel veel buitenruimte, met de meest uiteenlopende bomen en planten en natuurlijk ook de tropische kassen. Op dit moment zijn alle planten, bomen en struiken elders ondergebracht, omdat de kassen gesloopt worden en er een nieuw onderkomen gebouwd gaat worden. En die meer voldoet aan de hedendaagse eisen als het gaat om klimaatbeheersing en onderzoeksfaciliteiten. “Dat was een hele operatie”, vertelt Gerard. “We hebben natuurlijk een levende collectie. Ruim 3000 planten uitgraven en veilig verplaatsen is niet niks. Meer dan 20 vrachtauto’s zijn volgeladen in december en januari. Sommige planten zijn echt zeldzaam en komen in het wild bijna of helemaal niet meer voor. Unieke exemplaren die vanuit zaad, bijvoorbeeld meegebracht door een onderzoeker uit de vorige eeuw, hier in de kas groot geworden zijn. En de honderden gifkikkers die hier leefden hebben we met een groep vrijwilligers gevangen en elders een nieuw plekje gegeven. Ik schat dat ruim negentig procent van de planten het gaat overleven en over een paar jaar in de nieuwe kassen weer te zien zal zijn.”
Plakjes gerooide boom
Er is dus veel verkast, verhuisd en verplaatst de laatste tijd in de Tuinen. Wat nog wel in een kast bewaard wordt, zijn verschillende houtsamples. Dit zijn plakjes van gerooide of gesnoeide struiken of bomen die in de kassen groeiden. Bijzondere tropische exemplaren die in Nederland normaal gesproken niet voorkomen. Gerard: “Je moet je voorstellen dat er in de negentiende eeuw een ontdekkingsreiziger een tocht maakte ergens in Zuid Amerika. Om de sponsors in Nederland tevreden te houden, moest hij verslag doen van wat hij tegenkwam aan flora en fauna. Vaak maakte hij dan een herbarium. Blaadjes, bloemen en zaden werden gedroogd en tussen papier platgedrukt om later thuis te kunnen laten zien en de prenten te verkopen op een veiling. Zo ontstonden herbaria. Ons herbariummateriaal, gerelateerd aan onze plantencollectie, en de houtsamples stammen uit de jaren ‘60 t/m ‘90 uit de 20e eeuw. Dat ging er soms echt primitief aan toe. In de natte jungle werd er bij een gammel droogkacheltje geprobeerd om unieke planten te bewaren en mee naar huis te nemen. Dit is nog steeds de keiharde praktijk. Uit het DNA van die gedroogde planten kan je een eeuw later toch nog heel veel informatie halen.
Bijzondere verzamelingen
De Botanische Tuinen in Utrecht zijn internationaal bekend bij wetenschappers, docenten en plantenliefhebbers. Als bijzondere bomen gesnoeid of geveld worden is het voor de universiteit belangrijk dat er nog een stukje boom bewaard blijft. “Zeker van die soorten die in het wild zijn verzameld en hier opgekweekt. Met zo’n sample hebben we dan, samen met het oorspronkelijke herbariummateriaal, de locatiegegevens, eventuele zaden, foto’s en stek een heel volledig beeld van het materiaal. Al jaren hebben we contact met een internationale groep verzamelaars die graag houtsamples van ons snoeihout willen hebben. Ze maken een collectie van bijvoorbeeld speciale boomsoorten of -families. Of flora uit een bepaald werelddeel. Toen we hier gingen verhuizen hebben we hen ook benaderd. Veel bomen en struiken hebben we gesnoeid voor ze vertrokken naar hun tijdelijke onderkomen. Er was dus heel veel bijzonder hout voorhanden. Wij hebben daar zelf natuurlijk samples van gemaakt, en de verzamelaars zijn ook komen uitzoeken. Het blijkt een kleine en selecte groep internationale fanatieke liefhebbers te zijn die geïnteresseerd is in deze stukjes hout. Heel bijzonder.”
Lianen groeien naar het licht
Gerard: “Er is veel te zien aan hout. Het is eigenlijk een soort vingerafdruk. Elke soort ziet er anders uit als je de stam doorsnijdt. Jaarringen, mergstralen; het zegt allemaal iets over de manier waarop de plant groeit. Neem nou de lianen, daar hebben we veel samples van. Die hebben een gelobde stamopbouw. Dat is een houtachtige maar flexibele stam, omdat lianen zich om een andere stam slingeren en dus beweeglijk moeten zijn. Ze beconcurreren elkaar in de tropen op licht en klimmen dus naar de zon. Bovenin moeten ze kunnen meebewegen met de wind. De houtsample van de Tetrastigma voinierianum op de foto is daar ook een voorbeeld van. Deze exotische Kastanjedruif is een unieke klimplant uit de tropische regenwouden van Azië en Noord-Australië. Deze plant, die familie is van de druif, kenmerkt zich door zijn spiraalvormige tentakels en forse, behaarde bladeren die doen denken aan een kastanje. En de houtsample die we in ons depot bewaren is prachtig met de bijzondere tekening die veel zegt over deze specifieke tropische druif in onze kas.”
De Botanische Tuinen van de Universiteit Utrecht
Het is de grootste academische tuin van Nederland met een oppervlakte van 10 hectare. Het groene museum heeft een levende collectie van ruim 10.000 plantensoorten van over de hele wereld. De Tuinen, waaronder de tropische kassen, zijn een levende onderzoeks- en onderwijslocatie van de Universiteit Utrecht. Om essentieel onderzoek te blijven doen naar onder andere biodiversiteit en om de tropische plantencollectie uit Midden- en Zuid-Amerika te behouden, zijn nieuwe kassen onmisbaar. Vanwege de verbouwing zijn de kassen voor langere tijd gesloten. De rest van de Botanische Tuinen is vanaf 1 maart weer
geopend voor publiek.
De Botanische Tuinen
Budapestlaan 17
uu.nl/botanischetuinen
Tekst: Anneke Gilsing
Fotografie: Marike van Pagée
