Het Nederlandse slavernijverleden. Een onderwerp dat omgeven is met schuld, schaamte, woede, trauma, onbegrip, frustratie, wij/zij-denken en vooral ook nog steeds te lijden heeft onder een gebrek aan kennis. Bij alle betrokkenen. En dat zijn we allemaal. Maar er worden ook stappen gezet. Stappen om verbinding te maken. Handreikingen te doen. Elkaar beter te begrijpen. Maar vooral ook jezelf beter te kennen, te erkennen en te aanvaarden. Want dat is het begin van het helingsproces dat hard nodig is, zo betoogt Maureen Alvares, projectleider van het Comité 30 juni/1 juli Utrecht (Keti Koti Utrecht). Een gesprek met haar en programmeur Rashida Tauwnaar over heden, verleden en toekomst.
‘Herdenken en vieren horen bij elkaar’
De maand juni is Keti Koti maand. Het thema dit jaar was Bondru; de kracht van jouw verhaal. Bondru betekent in het Sranan Tongo verbinden of samenbrengen. Het samenbrengen van individuele verhalen creëert verbinding. Iedereen brengt iets mee. De schouders waar we op staan, onze ouders en voorouders, bepalen voor een deel wie we zijn. Soms bewust, maar ook heel vaak onbewust hebben we overtuigingen, leven we volgens patronen die al generaties lang worden doorgegeven. De geschiedenis van slavernij en kolonialisme werkt door in het heden, in onze families, in onze cultuur en in de manier waarop we onze plek in de samenleving vormgeven. Ons gedeelde verleden maakt deel uit van wie we vandaag zijn. Dat geldt voor alle mensen.
Emotionele excuses
Rashida Tauwnaar is programmeur bij het Comité dat de herdenking van dat verleden en de viering van de afschaffing van slavernij organiseert. “Voor mij horen herdenken en vieren duidelijk bij elkaar. Het één kan niet zonder het ander. Toen koning Willem Alexander in 2023 excuses aanbood, deed dat meer met mij dan gedacht. Hij vroeg expliciet om vergiffenis en noemde slavernij een misdaad tegen de menselijkheid. Dat raakte me. Heel veel mensen die daar toen bij aanwezig waren, werden emotioneel. Het werd echt doodstil op het veld. Het regende pijpenstelen en ergens voelde dat ook als een zegen van boven. Ik wilde dat mijn vader en moeder, beiden net overleden, dat moment hadden kunnen meemaken. Natuurlijk zijn woorden slechts een begin, een stap. Maar de bewustwording van wat er is gebeurd is een basis voor erkenning. Het verhaal mag naar buiten, gehoord worden.” Maureen Alvares is projectleider en spreekt veel mensen over dit onderwerp. “Wat me opvalt is dat veel ouderen zo gewend zijn aan zwijgen, aanpassen en het leed stilletjes dragen dat ze soms bang zijn om hun stem te laten horen. Ze zijn zo loyaal aan hun ouders, het verleden. Ze willen de pijn niet voelen. Mijn generatie zit op een soort kantelpunt. We weten meer, we willen niet altijd meer zwijgen. En toen ik zelf kinderen kreeg, was ik me bewust van de ballast van de generaties voor mij en wilde die last niet overdragen. Maar ik wilde het zeker ook niet negeren. Dat is dus zoeken naar een balans tussen erkennen en loslaten. Dat is niet zo makkelijk. Mijn kinderen voelen de sterke krachtbron, willen daar ook graag uit putten, maar willen niet verdrinken in trauma. Dat is dus het verschil in de generaties.”
‘Helen doen we samen’
Mensen lijken op elkaar
Keti Koti is meer dan twee dagen stilstaan bij het verleden. Rashida: “We bouwen aan een gemeenschap. Alle verhalen doen ertoe. Waar raken ze elkaar en hoe kunnen we samen verder? Mensen willen allemaal hetzelfde. Geluk, gezondheid, liefde. Ouders willen het beste voor hun kinderen. We lijken meer op elkaar dan we verschillen. Maar we moeten ons wel openstellen, nieuwsgierig zijn naar de ander. En luisteren met een open hart. Iedereen zit in een andere fase van begrip en acceptatie. Sommige mensen hebben meer tijd nodig om het te voelen en te snappen. Educatie is een goede start. Want wat je niet weet kan je ook niet snappen.” Maureen: “We willen als samenleving vooruit. Het besef van het trauma en verdriet mag en moet er zijn, maar er is ook zoveel sterkte en kracht. Dat moet niet ondergesneeuwd raken; daar moeten we, vooral als zwarte gemeenschap, uit putten. We hebben in Nederland een gezamenlijk verleden, het is ook onderdeel van de ‘witte geschiedenis’. Helen kunnen we alleen maar samen. Vingerwijzen heeft geen zin. Iedereen is op zoek naar zijn of
haar plek.”
Maatschappelijke gevolgen
De wereldkaart is gevormd door koloniaal denken. We leven in een maatschappij die nog steeds geen goede manier weet te vinden om verantwoordelijkheid te nemen voor wat gebeurd is in het verleden en de maatschappelijke gevolgen daarvan. Maureen: “We zijn nu pas bij de doorwerking. Veel mensen worstelen met de gevolgen van 300 jaar onderdrukking en het niet gezien en gehoord zijn. Dat is logisch, toch? Maar we willen wel vooruit kijken. Daarom is Keti Koti belangrijk. Hoe kunnen we samen de maatschappij inrichten en vormgeven met respect voor iedereen? We zijn on the go, hebben flinke stappen gezet, maar we zijn er nog lang niet. Ik denk dat we met Keti Koti met name de zwarte invalshoek moeten belichten, niet overbelichten, maar daar zou het zwaartepunt moeten liggen. Herdenken en vieren op een manier die ons, de zwarte gemeenschap, past.
Misschien minder in woorden en meer in ervaren, beleven en voelen. En vanuit dat uitgangspunt elkaar meenemen en opvoeden. Natuurlijk is iedereen zeer welkom om daaraan mee te doen!”
Beginnen met achterstand
Rashida erkent ook dat de geschiedenis ons gemaakt heeft. “Leed en verdriet horen daarbij. Maar ook zelfbewustzijn en kracht. Ik ben een zwarte queer-vrouw zonder kinderen. Ik ben me ervan bewust dat de maatschappij soms anders naar mij kijkt. Ik ben niet zo makkelijk in een hokje te stoppen!“ Rashida is opgevoed door haar Surinaamse moeder en kreeg mee dat ze vooral haar best moest doen en was al jong behoorlijk zelf-
standig. “Mijn moeder zei dat ik altijd harder moest werken dan een ander en sterker in mijn schoenen moest staan. Ze voelde dat wij met een achterstand begonnen. Er werd niet zo veel gepraat thuis. Pas toen zij ziek werd, kwamen er echte gesprekken op gang. Praten is niet zo gebruikelijk in de Surinaamse cultuur. In coronatijd ontmoette ik voor het eerst mijn vader die vlak daarna overleed. Toen ook mijn moeder stierf en ik zelf borstkanker kreeg, stond mijn wereld op zijn kop. Toen begon mijn eigen reis. Wie ben ik, waar kom ik vandaan, wat is mijn geschiedenis? Die periode is voor mij helend geweest.”
Samen bouwen aan fundament
Keti Koti is herdenken, de voorouders eren, erkennen wat er gebeurd is, kennis delen, ritu-
elen vormgeven, stilstaan bij verhalen en ervaringen, maar ook vieren. Het vieren van
vrijheid, kracht en geschiedenis. Maureen: “Voor mij is het veel meer dan de twee dagen op 30 juni en 1 juli. Het is een doorlopend project, op zoek naar verbinding. De reis ernaartoe staat centraal. Dat is het hele jaar belangrijk. We bouwen samen aan een fundament.” Voor Maureen zelf zijn er verschillende perioden in de geschiedenis van belang. “Voordat er mensen slaafgemaakt werden, was er een krachtig zelfbewustzijn in de zwarte gemeenschap. Dat was een bijzondere krachtbron waar ik nog steeds uit put. Daar mag ik met recht uit drinken. Een bron gevuld met taal, gebruiken, gewoonten, cultuur. Dat is allemaal losgescheurd van ons zijn door de slavernij. Dat heeft een wond veroorzaakt die nog steeds voelbaar is. Mijn identiteit komt uit die eerste periode. Die is sterk en stevig. We zitten nu in de chaos-fase. Daders, slachtoffers, wegkijkers… het is een gekkenhuis. De volgende fase is die van onze kinderen. Daar liggen de antwoorden; de heling. De hervon-
den identiteit en het authentieke zijn. Om die te vinden moet je naar binnen. Je eigen pad
lopen. Vanuit kracht en heling en niet vanuit woede en pijn. Het gaat wat mij betreft om je
innerlijke zelf, je eigen reis.”
Veel meer slachtoffers slavernij
In de Volkskrant verscheen eind mei een artikel waarin journalist en onderzoeker Leendert van der Valk zijn licht werpt op het slavernijverleden van Nederland. Hij becijfert dat het aantal slachtoffers van Nederlandse slavernij vijf tot tien keer zo hoog ligt als ‘zeshonderdduizend’, een getal dat is opgenomen in de Canon en wordt genoemd in exposities, schoolboeken en in 2023 door de koning in zijn historische excuses voor dit verleden. Hij schat dat er minimaal 3,3- tot 5,3 miljoen mensen onder slavernij hebben geleefd in Nederlandse koloniën. Ons land was koloniaal actief op minstens 30 plekken in de wereld, zo zocht hij uit. De wereldkaart is bepaald door Europese ogen die eeuwen de wereld hebben gevormd en inwoners van zoveel gebieden hebben uitgeroeid, de bodem hebben uitgeput en dat alles alleen voor het eigen gewin. In de huidige verdeling van welvaart, welzijn, kansen en rijkdom is de wereld nog steeds via koloniale lijnen opgedeeld, zo legt hij uit. Van der Valk zegt dat mensen nog steeds naar de ander kijken via raciale
lijnen. Dit zorgt voor het wij/zij-denken en xenofobie.
Ook de stad Utrecht speelde een rol in het slavernijverleden. Recent onderzoek toont aan wat nazaten van veel tot slaaf gemaakten al langer wisten: het Utrecht van vandaag de dag is gebouwd op de handel van toen. En dus gebouwd op ongelijkheid en uitbuiting. Veel voorname Utrechters hadden aandelen in plantages of koloniale compagnieën of zelfs een tot slaafgemaakte als bediende in huis, zo blijkt uit het onderzoek ‘Slavernij en de stad Utrecht’ uit 2021 van Nancy Jouwe, Matthijs Kuipers en Remco Raben.
Keti Koti Utrecht
ketikoti030.nl
@ketikotiutrecht
Tekst: Anneke Gilsing
Fotografie: Marike van Pagée
